Một cái nhìn tổng quát

Trang “Khoa Học và Đời Sống” kỳ này đề cập đến một đề tài nóng bỏng của thời đại. Đề tài này đã được từ các giới chuyên môn đến không ít tầng lớp người dân thường tại Hoa Kỳ cũng như ở các nước khác trên thế giới, từ các nước có nền y khoa hiện đại nhất cho đến những nước khác, đã và đang chú tâm theo dõi vì đề tài này có liên quan trực tiếp đến sức khỏe, đến tính mạng của con người đối với những bệnh tật mà cho đến giờ này vẫn chưa có phương cách chữa trị hữu hiệu.

Tại Hoa Kỳ trong suốt mươi năm trở lại đây, đề tài về “stem cells” này vẫn thường xuyên xuất hiện nơi trang 1 của các tờ báo lớn nhất trong nước, cũng như được đề cập đến ưu tiên trong những bản tin hàng ngày của các đài phát thanh, các hệ thống truyền hình. Đối với đại chúng, không trừ một giới nào, hầu như ai nấy cũng đều ít nhiều gì đấy tham gia trực tiếp hay gián tiếp vào những cuộc tranh luận.

Đứng vào hàng đầu những người đặc biệt quan tâm theo dõi đề tài này tất nhiên là những bệnh nhân với những bệnh tật mà cho đến giờ này y học vẫn chưa có thuốc men hay phương cách chữ trị cho dứt điểm như đã nêu ở trên. Các giới tôn giáo thì cũng đặc biệt tham gia tích cực vào các cuộc tranh luận bởi theo các phương án ban đầu thì muốn nghiên cứu về “stem cell” để chữa bệnh cho thiên hạ thì phải đụng đến các tế bào được mệnh danh là “stem cells” nơi các phôi, tức các bào thai. Các chính khách ở mọi giới, mọi từng lớp, từ nơi cao nhất là Quốc Hội Liên Bang cho đến những cấp dân cử thấp hơn tất nhiên là nghe ngóng dư luận quần chúng mà đối với họ là những cử tri với lá phiếu trong tay sẽ định đoạt địa vị chính trị của họ trên chính trường, cho nên ai nấy cũngcố gắng chọn một thái độ hành động. Mỗi thái độ hành động như thế có đích thực là quan điểm trong thâm tâm của các vị ấy hay không thì họa chăng chỉ có các vị ấy mời biết.

Ở cấp lãnh đạo cao nhất nước thì trong 8 năm dưới chính quyền của Tổng Thống Bush, việc nghiên cứu “stem cell” với tiền nong của liên bang là không được chấp nhận, tuy vẫn có những biệt lệ lẻ tẻ nhưng chủ yếu vẫn là không tán thành việc động đến các bào thai. Qua đến trào của Tổng Thống Obama thì tình hình rõ ràng đã có khác như ai nấy đọc báo hay theo dõi tin tức hàng ngày trên TV đã được biết.

Tóm lại thì từ cả hơn một chục năm nay, các nhà nghiên cứu về “stem cells” đã ca ngợi nó như một bước đột phát trong ngành nghiên cứu về y học có tầm quan trọng vào bậc nhất kể từ khi BS Flemming ở bên Anh Quốc phát hiện ra thuốc trụ sinh. Thời gian gần đây, kể từ khi Tổng Thống Obama bãi bỏ lệnh của Tổng Thống Bush trước kia ngăn cấm việc sử dụng ngân sách Liên Bang để tài trợ cho các chương trình nghiên cứu về “stem cells” thì một số trong giới “bình luận gia” trong nước đã bắt đầu trở lại với luận điểm là bước ngoặt mới mẻ này trong đường lối của chính phủ đã mở đường cho các nhà nghiên cứu bắt tay trở lại vào một công việc mà mục đích sẽ không chỉ là chữa trị mà còn có cơ chữa hẳn bệnh cho các chứng phát sinh từ suy tim, chấn thương nơi đường dây thần kinh nơi cột sống, cho đến cả những căn bệnh như “Alzheimer” khiến người ta mất hết trí nhớ.

Tạp chí “Popular Science Magazine”, số mới nhất vào cuống Tháng Năm vừa qua đã có cả một loạt bài thật dài, gồm tất cả mười tiết mục để giúp độc giả quan tâm hay muốn tìm hiểu cho thật căn cơ, cặn kẽ về đề tài “stem cells” này nắm được những điều căn bản nhất, nhằm nêu ra những khó khăn cùng hạn chế trên những bước đường nghiên cứu, kể cả những trường hợp cụ thể với các bệnh nhân bước đầu đã được thử nghiệm chữa trị bằng phương thức “stem cells”. Ở đây chúng tôi, trong khuôn khổ của một trang báo, sẽ cố gắng đúc kết, tóm lược những điều hết sức chính yếu.

“Stem cells” nó là cái gì, gồm những loại nào?

Ta cứ tạm hình dung cái đọt nơi một nhánh cây. Những nhánh nhỏ từ cái đọt đó tỏa ra tứ phía, rồi hoa lá gì đấy cũng từ đó mà ra. Trong cơ thể con người, mỗi cơ phận đều có các dạng tế bào đặc thù cho cơ phận đó. Chẳng hạn như người ta phân biệt các tế bào gan, tế bào tim, tế bào của xương, tế bào của óc v.v...

Nhưng trước khi trở thành một tế bào tim hay một tế bào gan thì tất nhiên chúng cũng phải phát xuất từ một tế bào gốc, hết sức ăn cơ và thô sơ nào đấy. Lấy cái bào thai làm điểm xuất phát. Khi một cái trứng nơi người phụ nữ thụ tinh thì những ngày đầu chưa định hình ra cái thai gì hết. Thế nhưng dần dần thì cái thai cứ thế định hình và tăng trưởng. Việc đó là do sự xuất hiện các tế bào đầu tiên trong cái phôi kể từ đó, với thời gian tế bào này thì trở nên tế bào tim, tế bào kia trở nên tế bào thận, v.v... Do đó mà nguyên lý căn bản của việc trị liệu bằng cách sử dụng các “stem cells” là: Gặp người hệ thống tế bào nơi một cơ phận nào đó bị hủy hoại, không còn hoạt động được nữa, mà cũng không có thuốc để chữa chạy hoặc không có cách để lắp ghép cơ phận mới lấy từ một người khác thì người ta tìm cách đưa các tế bào ở dạng “stem cells” cho chúng phát triển để trở nên những tế bào cho cơ phận bị lôi thôi kia!

Các nhà khoa học người ta đề cập đến đủ loại “stem cells” cũng như kỹ thuật để tạo ra chúng, thế nhưng về mặt căn bản thì ta chỉ tạm cần biết hai loại sau đây:

Các tế bào “Stem cells” lấy từ trong bào thai: Đấy là loại “stem cells” đa năng đa dụng trong khoa học nghiên cứu về “stem cells” để chữa bệnh cho người. Người ta lấy các loại tế bào này từ trong các bào thai ở giai đoạn sớm sủa nhất và chúng có đặc tính chuyên nhất là có thể phát triển thành bất cứ một tế bào nào khác trong số trên 200 loại tế bào nơi cơ thể con người. Bởi thế mà chúng được coi như loại lý tưởng để phục hồi các tế bào bị nhiễm bệnh trong tim, chúng có thể sửa chữa lại đường dây thần kinh nơi cột sống bị hư hại chẳng hạn, hoặc bổ sung thêm số tế bào còn khiếm khuyết trong não bộ của người ta.

Nhưng cũng vì phải lấy các “stem cells” này từ các phôi cho nên những ai chủ trương rằng đời sống khởi đầu lúc cái thai thành hình thì đụng vào các “stem cells” đó chả khác gì giết một đứa trẻ sơ sinh.

Các tế bào “stem cells” thuộc loại đa năng, được cấy ra chứ không lấy từ bào thai (“Induced pluripotent stem cells” - “IPS”): Người ta coi các loại tế bào này như một thứ “nước suối cải lão hoàn đồng.” Bằng cách đưa các “gien”, dẫn đến những tế bào thuộc dạng đa năng trong bào thai, vào những tế bào nơi lớp da con người ta chẳng hạn thì người ta kỳ vọng là chúng sẽ biến hóa thành các tế bào tim mới, hoặc các tế bào mới cho những cơ phận khác. Cái lợi của loại tế bào này là vì nó phát xuất từ các “gien” cho nên người ta không cần lấy từ các phôi.

Từ những chuyện nghiên cứu mang tính chung chung cho đến những trường hợp trị liệu cụ thể thì lại có triệu chứng phát sinh những hiện tượng mà trước đấy người ta không lường được. Tuy đầy triển vọng hứa hẹn như thế, nhưng phương thức cứu nhân độ thế bằng “stem cells” có một mặt trái hiểm hóc: nó có thể dẫn đến các u, bướu (“tumors”) khó lường trước được.

Trường hợp cụ thể ở ngoài đời

Một đứa trẻ bên Do Thái bị căn bệnh gọi là “ataxia telanglectasia”, khiến một số khu vực trong não bộ cứ thế bị hủy hoại dần mòn. Tình hình đó dễ đưa đến tình trạng tê liệt toàn thân. Gia đình của đứa trẻ này đem nó qua một bệnh viện bên Moscow và nơi đây người ta chích cho nó các tế bào “stem cells” lấy từ các bào thai, có tác dụng tạo nên những tế bào nơi hệ thần kinh của não. Lần đầu tiên người ta chích cho đứa bé là năm nó lên 9 tuổi, lần kế tiếp là năm nó 10 tuổi, và lần thứ ba, năm nó 12 tuổi.

Một năm sau đợt chữa trị cuối cùng, tai họa xảy đến. Nó bắt đầu kêu hay bị nhức đầu, mà những cái “CT-scans” người ta làm sau đó cho thấy là thằng bé có hai khối u được coi như không nguy hiểm, một cái nơi cuống não ở chỗ tiếp giáp với đầu cột sống, và một cái trên giây thần kinh chính dọc theo cột sống. Người ta đã giải phẫu thành công để lấy cái “tumor” nơi đường dây thần kinh chính dọc theo cột sống, thế nhưng các chuyên gia đành phải xem lại toàn bộ vấn đề bởi các “stem cells” một khi được đưa vào cơ thể con người thì vẫn rất có thể phát triển ngoài vòng kiểm soát của người bác sĩ điều trị. Một chuyên gia tại Sheiba Medical Center tại Do Thái có đưa ra luận điểm là trôn lẫn các “stem cells” từ nhiều bào thai khác nhau rất dễ có khả năng dẫn đến tình trạng người ta nhắm cho một loại tế bào này được sản sinh, phát triển thì lại bỗng có thêm những tế bào lạ khác xuất hiện.

Một chuyên gia, ông Manus Wening người đứng đầu phòng thí nghiệm tại trường đại học Y Khoa thuộc viện đại học Standford đã phát biểu về mặt đó như sau: “Tôi biết là áp lực của đại chúng là muốn giới khoa học chúng tôi chứng minh là công cuộc nghiên cứu ‘stem cells’ để chữa bệnh thì phải dẫn đến một kết quả cụ thể gì đấy, thế nhưng nếu chúng tôi không dọ dẫm từng bước mà cứ đi vội quá thì rất dễ dẫn đến tình trạng phản tác dụng.”

Từ công trình khảo cứu nghiêm chỉnh của chuyên gia thứ thiệt đến việc làm của bọn “lang băm”

(Các tế bào “stem cells” đã khiến hàng nghìn con người nuôi hy vọng đối với những bệnh tình kinh niên, tưởng chừng như vô phương cứu chữa của họ. Thế nhưng cũng chính vì thế mà không ít các giới làm ăn chẳng mấy lương thiện đã tìm cách lợi dụng niềm hy vọng đó nơi những bệnh nhân vừa nêu.

Nhìn về tương lai

Khi chính quyền của đảng Dân chủ hiện nay bãi bỏ lệnh cấm của chính quyển Cộng Hòa trước đây trong việc sử dụng kinh phí liên bang để nghiên cứu về tế bào “stem cells” thì về mặt tổn phí điều đó có nghĩa là một ngân khoản 10 tỉ dollars từ ngân sách liên bang sẽ được đổ ra để làm việc đó. Người ta sẽ còn phải chờ đợi khá lâu để coi xem ngần ấy tiền, ngần ấy công trình nghiên cứu và thử nghiệm rồi ra sẽ có chữa trị dứt điểm được các bệnh tật mà cho đến giờ phút này thuốc men hoặc các phương thức trị hiệu như người ta biết được tạm phải bó tay.

Về mặt “phải quấy” của tiến trình nghiên cứu này thì - trừ phi người ta không sử dụng tế bào “stem cells” từ các bào thai đối với số người chống đối việc sử dụng bào thai để làm những việc nghiên cứu, bất kỳ là nghiên cứu về cái gì, cũng là sai trái, cho dù con số người này hiện là thiểu số.

(Trang Nguyễn - Viết theo tài liệu tổng hợp từ “Popular Scinece Magazine”)