Viện Hàn lâm Thụy Điển vừa công bố trao giải Nobel văn học năm nay cho nhà văn nữ người Đức Herta Muller.  Sự kiện này làm ngạc nhiên cho cả giới đọc giả lẫn các nhà văn, nhà phê bình văn học khắp thế giới.

Chính Herta Muller cũng bất ngờ với tin vui này. Bà nói: “Tôi luôn nghĩ là người ta phải chờ đợi cả đời, tôi cũng loại bỏ khả năng tôi được chọn lựa như thế này. Nhưng có lẽ không phải là tôi được chọn, mà chính là những cuốn sách của tôi.”

*Herta Muller

Herta Muller, một cái tên chưa nổi bật trong giới văn học thế giới, nhưng tại nước Đức, bà đã nhận được nhiều giải thưởng văn chương quan trọng như giải Kleist năm 1994, giải Impac Dublin Literary năm 1998 cho tác phẩm Herztier (Trái tim thú vật) giải Franz Kafka năm 1999.

Herta Muller sinh năm 1953 tại Nitzkydorf, xứ Roumanie, gia đình bà thuộc một cộng đồng nhỏ gốc Đức. Cha bà từng ở trong quân đội SS, mẹ bà phải lao động trong trại tập trung của Liên Xô một thời gian dài.

Sau khi tốt nghiệp Đại học, bà làm thông dịch viên và giáo viên dạy tiếng Đức, nhưng bị đuổi việc vì kiên quyết không hợp tác với Sở mật vụ.

Sau đó bà làm giáo viên mẫu giáo và dạy học tư tiếng Đức để sinh sống. Năm 1987 bà cùng chồng di dân sang Tây Đức sinh sống và giảng dạy tại các trường đại học.

Tập truyện ngắn đầu tay của Herta Muller là Niederungen, Miền đất trũng, ra đời năm 1982 tại Roumanie nhưng bị cắt bớt vì kiểm duyệt, đến năm 1984 tác phẩm được tái bản ở nước Đức đầy đủ hơn.

*Quan điểm sáng tác

Tại Hội chợ sách Frankfurt năm nay, nhà văn Herta Muller đã đến nói chuyện với bạn đọc về cuốn sách mới của bà: Atemschaukel, tạm dịch là “Nhịp Thở”.

Đây là tác phẩm bà dự định viết chung với người bạn, Oscar Pastior, người từng trải qua thời gian khốn khổ từ thuở niên thiếu trong trại tập trung của Liên Xô. Chính ông bà và cha của Oscar Pastior cũng đã chết vì đói trong trại tập trung. Bà nói lý do thúc đẩy 2 người có ý định cùng sáng tác:

“Từ lâu tôi đã muốn viết về đề tài này, nhưng tôi hơi thiếu tự tin, mẹ tôi không hề kể cho tôi biết những chuyện xảy ra  trong trại tập trung, dù tôi thường nghe nói là nhiều người chết trong đó, có lúc tôi gặp được đôi vợ chồng từng sống trong trại, người vợ có tài kể chuyện, nhưng bà lại chết sau đó ít lâu. Tôi muốn được gặp và được nghe từ chính những nạn nhân trong trại tập trung. Rồi tôi gặp Oscar Pastior.”

Bà nói tiếp:

“Đầu tiên, Pastior muốn kể chuyện, và tôi chấp bút viết. Tôi phải nói là Oscar có những từ ngữ rất hay, rất ấn tượng khi mô tả cuộc sống khốn cùng trong trại tập trung, đói rét, cơ cực khiến nhiều người chết.

Tôi học được những từ ngữ này là từ Oscar. Chúng tôi làm việc với nhau không thường xuyên nhưng tôi ghi được nhiều chi tiết sống động, cuốn sách lúc đó chưa có tựa, và chúng tôi đều muốn có tác phẩm ra đời.

Giải thưởng hôm nay tôi nhận được không phải chỉ do mình tôi, mà có cả sự đóng góp của Oscar. Vì thế hôm nay ngồi tại đây, một mình nói chuyện về tác phẩm này tôi rất buồn khi nghĩ đến Oscar, tôi mang ơn người bạn đó rất nhiều.

Oscar Pastior mang bạo bệnh qua đời đột ngột năm 2006 khi tác phẩm đang viết dở dang. Cái chết này ảnh hưởng tâm lý đến nhà văn gần 1 năm, khiến bà không viết tiếp được, sau đó bà quyết định phải hoàn thành tác phẩm như một bổn phận đối với người bạn quá cố, vì bà hiểu đó là ước muốn tha thiết nhất của Oscar Pastior, một nhân chứng sống từ trại tập trung Liên xô.

Trong tác phẩm Nhịp Thở, có đoạn bà viết về Hung Thần Đói, ý chính như sau:

“Cái đói luôn luôn  xảy ra. Khi cái đói tới thì nó tới rất dữ dội, ta cảm thấy điều đó thật rõ ràng, lúc đó chỉ cần một nhúm nhỏ bánh mì khô, chỉ ước mơ một nhúm nhỏ bánh mì thôi, để cầm cự cái đói, để sống sót...Lúc đói thì không nên nghĩ tới nó, cố gắng quên đi, đừng tưởng tượng ra những món ăn, vì nó sẽ hành hạ mình nhiều hơn, làm mình thấy đói khủng khiếp hơn.”

Ngoài tài năng viết tiểu thuyết, Herta Muller còn là nhà thơ, với tập thơ Im Haarknoten wohnt eine Dame, tạm dịch là Người đàn bà trong búi tóc. Bà cũng là thành viên của Viện hàn lâm ngôn ngữ và thi ca Đức.

Ủy ban văn học thuộc Viện hàn lâm Thụy Điển nhận xét: “Văn phong của Herta Muller thể hiện tính chân thực của văn xuôi và đậm chất thơ, diễn tả những cảnh đời bị tước đoạt tất cả quyền sở hữu đến tận cùng.”