Thực trạng xã hội Việt Nam là mối quan tâm hàng đầu của nhiều người bởi có đánh giá cho rằng vẫn còn quá nhiều mảng tối so với những điểm sáng cần thiết. Điều này được chính các đại biểu quốc hội đang họp tại Hà Nội nêu ra trong các phiên thảo luận ở nghị trường, cũng như là đề tài cửa miệng của biết bao người.
*Thực trạng…
Nhiều báo cáo của chính phủ CSVN cũng như những bài viết trên các phương tiện truyền thông Nhà nước đều nói đến những thành tựu mà Việt Nam đạt được nhất là trong lĩnh vực kinh tế.
Ngay cả một số tổ chức quốc tế khi đưa ra phúc trình về Việt Nam cũng chú trọng đến các mặt được trong phát triển xã hội suốt thời gian qua.
Tuy nhiên, song song với một số thành tích đạt được thì bao bất cập lại phô bày mức độ bế tắc không lối thoát. Giáo sư Tô Duy Hợp, nguyên Trưởng phòng Xã hội học nông thôn - Viện Xã hội học thuộc Viện Khoa học Xã hội Việt Nam, đưa ra những đánh giá về thực trạng đó:
“Khoảng cách giàu nghèo tăng- giàu nghèo giữa đô thị và nông thôn, giữa đồng bằng và miền núi. Ngay trong nông thôn, ngay ở đô thị cũng phân thành từng nhóm giàu nhóm nghèo- dù chưa thành giai cấp, nhưng khoảng cách tăng lên rất lớn. Không biết xã hội này giải quyết vấn đề công bằng thế nào.
Vấn đề thứ hai là tình trạng thiếu việc làm, thất nghiệp; đặc biệt là cho vùng nông thôn. Dòng người từ nông thôn đi vào thành phố càng ngày càng tăng lên, dù chưa đến mức như Trung Quốc nhưng dòng người đó càng ngày càng tăng. Từ đó gây ra những bức xúc trong xã hội: thành phố quá tải, gặp rắc rối.
Ở thành phố cũng thất nghiệp, kể cả sinh viên ra trường cũng không tìm được việc làm theo đúng ngành nghề, phải chấp nhận làm những nghề khác để kiếm sống. Đây là hiện tượng bất cập về cung cầu lao động. Nghèo đói và thất nghiệp là hai mặt của một vấn đề.
Ngoài ra còn nhiều vấn đề khác mà cũng không dễ giải quyết như vấn đề chất lượng của nền giáo dục Việt Nam. Thu nhập Việt Nam thấp nhưng chỉ số phát triển con người HDI lại trung bình nhờ vào giáo dục- y tế; nhưng nếu nhìn thẳng vào sự thật thì đấy chỉ là số lượng thôi.
Bằng cấp Việt Nam ra nước ngoài không ai công nhận; trong nước tự phong cho nhau thôi.
Hệ thống y tế địa phương bất cập, tất cả đều dồn lên tuyến trên tại thành phố gây quá tải.
Vấn đề nữa là mất trật tự, xung đột xã hội. Tình trạng tham nhũng, tình trạng doanh nghiệp bắt chẹt nông dân hiện nay là không kiểm soát được. Tình trạng này gây thiệt hại nhiều nhất cho nông dân và tầng lớp thu nhập thấp; và khi thấy không công bằng thì họ đấu tranh…”
*Nguyên nhân?
Vậy tình trạng đó do đâu mà ra? Ông Nguyễn Khắc Mai, nguyên trưởng Vụ Nghiên cứu, Ban Dân vận Trung ương, Đảng Cộng sản Việt Nam đưa ra một số lý giải cho tình hình đó như sau:
“Mô hình xã hội Việt Nam hiện nay là mô hình của 50 năm trước. Tại sao Hàn quốc vào những năm 60 họ cũng như mình thôi, lúc ấy Việt Nam có một Hà Nội ‘của Cụ Hồ’, một Sài Gòn ‘của Cụ Ngô, của Ông Thiệu’, ngang ngửa với Hàn Quốc trong những năm 60.
Theo nhiều người thì có còn có những chổ còn chậm phát triển hơn Việt Nam mình nữa; nhưng từ đó đến nay thì đúng là họ đang bay lên còn Việt Nam ta vẫn đang tiếp tục bò.
Vừa rồi khảo sát lại sơ đồ mà Đại học Havard giúp thực hiện theo dõi tiến trình phát triển từ năm 60 đến 2004 thì thấy rõ ban đầu nhóm các nước ở khu vực Đông Á: Hàn quốc, Đài Loan, Phippines, Việt Nam, Thái Lan, Indonesia, ngay cả Malaysia cũng đều xuất phát trong khuôn khổ 1000 đô la – họ 700-800 còn mình chừng 120-180 nhưng 44 năm sau thì họ phát triển vọt lên. Malaysia ngày xưa sang mình làm công việc canh gác cho các tiệm vải… bây giờ họ phát triển đến chín- mười ngàn đô, Việt Nam ta vẫn chưa thoát khỏi 1000 đô.
Sự chậm trễ này có nguyên nhân rất sâu xa. Không phải tài năng Việt hèn kém, không phải tố chất Việt đần độn không thông minh, không phải tài nguyên Việt quá ít ỏi, nghèo nàn, khắc nghiệt, không phải truyền thống văn hóa không phát triển, không có gì đáng giá; nhưng một thiết chế xã hội tạo ra bừng nở các giá trị văn hóa, làm bừng nở các giá trị con người - đấy là vấn đề Việt Nam phải tính toán đến. Hàn quốc đi được những bước như vậy nhờ họ thực hiện tốt điều đó, khắc phục được nhanh chóng những vấn đề ách tắc của xã hội họ để phát triển lên.”
*Con đường nào
Trước thực trạng đó cần làm gì để có thể cải thiện tình hình. Tầm nhìn giải quyết vấn đề là một cách mà ông trưởng Vụ nghiên cứu, Ban dân vận Trung ương Đảng Cộng sản, Nguyễn Khắc Mai nêu ra:
“Nên có cái nhìn ‘minh triết’ đối với tình hình hiện nay, mà cái nhìn minh triết là một cái nhìn toàn cảnh, một cái nhìn có biến dịch không thủ cựu, nhìn thấy sự phát triển và cả khả năng so sánh nữa. Phải nhân cơ hội mà như ‘minh triết Đông Phương’ nói là ‘trong cái họa có cái phúc’. Thế thì nhân cơ hội có cuộc khủng hoảng này mà tìm con đường thoát ra. Chúng tôi nghĩ rằng vấn đề lớn hiện nay không phải là những gói kích cầu mà phải suy nghĩ một cách bài bản, căn cơ về việc tái cấu trúc nền kinh tế Việt Nam. Hiện Việt Nam đang dựa vào công nghệ cổ điển khái thác tài nguyên thô dưới hầm mỏ, biển… như thế có thể không phù hợp; kinh tế thì có tăng trưởng nhưng trả giá cho môi trường rất lớn.”
Trong thực tế hiện nay vẫn còn thiếu những con người có đủ khả năng quản trị xã hội, như thừa nhận của ông Tô Duy Hợp: “Năng lực của chính quyền cơ sở rất yếu, kém. Ở VN cơ sở ở nông thôn là xã, ở thành phố là phường mà cán bộ ở đó rất yếu kém trong khi nhu cầu của nhân dân thì cao nên rất bất cập. Việt Nam thì do một Đảng lãnh đạo, nhà nước quản lý và theo nguyên tắc là nhân dân làm chủ thế nhưng không thực sự theo đúng công thức đó. Một bộ phận rơi vào tình trạng tham nhũng…”
Theo ông Nguyễn Khắc Mai thì người ta lâu nay nói đến con người xã hội chủ nghĩa nhưng rồi lực lượng đó không đủ sức cáng đáng việc đưa đất nước đi lên: “Khi người ta không có một nền công nghiệp phát triển, khi không có một thiết chế xã hội có đủ tầm văn hóa- văn minh thì khi cầm quyền người ta lấy kinh nghiệm nào trong bản năng để làm việc: họ lấy kinh nghiệm của phong kiến- vua chúa và của thực dân để làm việc. Bởi vì trong nền kinh tế nông nghiệp lạc hậu, thủ cựu, làm không đủ ăn, sức sản xuất không dồi dào, lực lượng mới không phát triển…”
Ông Nguyễn Khắc Mai đề cập đến tính bức thiết của dân chủ trong xã hội: “Dân chủ là câu giải đáp hoàn chỉnh cho mọi thể chế chính trị. Đây là câu trả lời, mình phải phát triển cái này lên và rất nhiều vấn đề phải được đặt ra, tức tạo ra sự phát triển bừng nở các giá trị nhân văn, các giá trị của con người thì con người tự động, tự chủ vươn lên, hào hứng hoạt động để tạo thế giải phóng năng lượng của con người.”
Trong thời đại ngày nay hẳn nhiên cần phải tận dụng những tiến bộ của khoa học kỹ thuật và nhất là Internet: “Hiện có điều kiện rất tốt là xã hội nhân loại phát triển đến công nghệ tin học – Internet giúp sự bùng nổ thông tin, người ta tiếp nhận nhiều thông tin và có điều kiện để so sánh. Khi tích lũy được văn hóa thì sẽ tăng theo cấp số nhân; hiện thì đang tăng theo cấp số cọng. Những con người mới hiện nay sẽ làm được, nhưng vấn đề là phải giúp cho họ bay cao lên nhưng vẫn nối liền với truyền thống của đất mẹ, của dân tộc- những đạo lý của dân tộc. Nếu những người cầm quyền chịu gia công, trăn trở suy nghĩ với anh em trí thức thì tôi tin người ta sẽ tìm được con đường thôi”.
Có thể nói nhiều trí thức có tâm huyết đã đưa ra bao biện pháp, cách thức để có thể xoay chuyển, thay đổi thực trạng đất nước hiện nay. Thế nhưng hầu như các hiến kế ấy đều như tiếng kêu trong sa mạc.
Gần đây nhất là bài viết nói thẳng của giáo sư Hoàng Tụy về thực trạng giáo dục tại Việt Nam trên mạng Tia Sáng khiến cho mạng này bị vạ đình bản.
Trước đó không lâu Viện nghiên cứu Phát triển độc lập IDS cũng phải tự giải thể và tiếp tục còn bị gặp khó do nói thẳng, đưa ra những đề nghị sửa đổi cách làm thiếu hiệu quả của chính quyền trong nhiều lĩnh vực lâu nay.
